Bốn nhóm nguy cơ lớn trên không gian mạng

Tại Hội thảo “Đổi mới nội dung, hình thức tổ chức hoạt động giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh, sinh viên” diễn ra ngày 21/8  tại khách sạn Sài Gòn – Rạch Giá (phường Rạch Giá, tỉnh An Giang). Đại diện Bộ công an cho biết, trong kỷ nguyên số, nơi dòng chảy của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang làm thay đổi căn bản mọi mặt của đời sống xã hội. Qua công tác nghiệp vụ và đấu tranh phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Bộ Công an nhận diện 4 nhóm nguy cơ lớn trên không gian mạng đang tác động tiêu cực, trực tiếp bào mòn đạo đức và lối sống của thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay.

Các thế lực thù địch, phản động không ngừng lợi dụng không gian mạng để phát tán các quan điểm sai trái, xuyên tạc lịch sử, bôi nhọ lãnh tụ và các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc nhằm thực hiện âm mưu “diễn biến hòa bình” và thúc đẩy “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” trong giới trẻ. Bên cạnh đó, các nội dung bạo lực, khiêu dâm, trào lưu giật gân, câu view phản cảm (văn hóa “rác”) xuất hiện tràn lan. Những hình tượng giang hồ mạng, lối sống hưởng thụ, thực dụng sùng bái vật chất đang tác động lệch lạc đến nhận thức của một bộ phận không nhỏ thế hệ trẻ, khiến các em có cái nhìn sai lệch về các giá trị nhân văn, đạo đức tốt đẹp trong cuộc sống.

Đại diện Bộ công an phát biểu tại Hội thảo “Đổi mới nội dung, hình thức tổ chức hoạt động giáo dục đạo đức, lối sống cho học sinh, sinh viên”.

Đồng hành cùng sự bủa vây của các thông tin “xấu” “độc” đó là hiện tượng “Bạo lực mạng” (Cyberbullying) và sự suy giảm kỹ năng ứng xử nhân văn. Không gian mạng mang tính ẩn danh cao, khiến nhiều người trẻ lầm tưởng rằng họ có quyền phát ngôn vô tội vạ mà không phải chịu trách nhiệm. Thực trạng “anh hùng bàn phím”, thói quen phán xét, lăng mạ, bôi nhọ, xúc phạm danh dự, nhân phẩm của người khác, hay việc lập các nhóm “Anti” để tẩy chay bè phái đang diễn ra phức tạp và có xu hướng gia tăng. Nhiều vụ việc đau lòng đã xảy ra khi học sinh, sinh viên bị khủng hoảng tâm lý nghiêm trọng, dẫn đến tự tử một phần do là nạn nhân của bạo lực mạng. Điều này thể hiện sự thờ ơ, vô cảm, thiếu lòng trắc ẩn - những biểu hiện suy thoái nghiêm trọng về đạo đức ứng xử trực tuyến.

Cùng với đó, tội phạm mạng và sử dụng công nghệ cao đã, đang tác động tiêu cực đến thế hệ trẻ Việt Nam. Thời gian qua, lực lượng An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao đã triệt phá nhiều đường dây đánh bạc trực tuyến, lừa đảo chiếm đoạt tài sản, cá độ bóng đá và các hình thức tín dụng đen (app vay tiền trực tuyến) lôi kéo lượng lớn học sinh, sinh viên tham gia. Từ chỗ là nạn nhân hoặc người tham gia chơi, nhiều em do thiếu hiểu biết pháp luật đã trở thành đồng phạm, tham gia tiếp tay cho tội phạm (như mua bán trái phép tài khoản ngân hàng, giả danh lừa đảo). Điều này không chỉ hủy hoại tương lai của các em mà còn trực tiếp phá vỡ các chuẩn mực đạo đức gia đình, nhà trường và xã hội.

Đồng thời, hội chứng “nghiện mạng xã hội” và sự tha hóa đạo đức, lối sống khiến thế hệ trẻ rơi vào lối sống ích kỷ, khép kín, lười vận động, giảm tương tác trực tiếp với gia đình và cộng đồng. Khi lòng tự trọng và giá trị bản thân chỉ được đo bằng lượt “like”, lượt “view” ảo trên Facebook, Tiktok, Youtube các em dễ rơi vào trạng thái tâm lý bất ổn, suy giảm khả năng đồng cảm và trách nhiệm xã hội trong đời sống thực.

Từ đó cho thấy, Internet và mạng xã hội đem tiềm ẩn nhiều nguy cơ nghiêm trọng, trong khi đó, thế hệ trẻ - lứa tuổi đang trong quá trình hình thành nhân cách, nhạy bén với cái mới nhưng chưa đủ bản lĩnh, kinh nghiệm để sàng lọc thông tin, chưa ý thức đầy đủ trách nhiệm pháp lý và ứng xử văn hóa trên không gian mạng nên đã dẫn đến các hành vi thiếu chuẩn mực, thậm chí vi phạm pháp luật  - thì những mặt trái của không gian mạng đang đặt ra những thách thức vô cùng gay gắt đối với công tác quản lý, giáo dục đạo đức, lối sống.

Do vậy, việc “Xây dựng môi trường không gian mạng an toàn, lành mạnh nhằm lan toả mạnh mẽ các giá trị nhân văn, đạo đức tốt đẹp cho thế hệ trẻ Việt Nam” là giúp các em hình thành thói quen tích cực, tạo lập chuẩn mực đạo đức về hành vi và ứng xử trên môi trường mạng, bảo đảm môi trường mạng lành mạnh, văn minh, nơi các giá trị tốt đẹp, nhân văn được lan tỏa.

Xây dựng môi trường không gian mạng an toàn, lành mạnh

Nhận diện các nguy cơ từ không gian mạng, Bộ Công an xác định, việc xây dựng môi trường mạng an toàn, lành mạnh cho thế hệ trẻ không thể chỉ thực hiện bằng các biện pháp kỹ thuật hay xử lý hình sự phần ngọn. Chúng ta cần quán triệt sâu sắc quan điểm: “Xây để chống, lấy cái đẹp dẹp cái xấu, lấy tích cực đẩy lùi tiêu cực”. “Xây” là xây dựng một “hệ miễn dịch số” cho giới trẻ, giáo dục cho các em kỹ năng nhận diện, sàng lọc và chủ động đấu tranh chống lại các thông tin tiêu cực; đồng thời tạo ra nhiều dòng thông tin chủ lưu, nhân văn, chính xác, đáng tin cậy và có trách nhiệm; lan tỏa giá trị tích cực, trở thành điểm tựa, niềm tin vững chắc của thế hệ trẻ và khơi dậy khát vọng phát triển đất nước hùng cường.  “Chống” là kiên quyết đấu tranh, xử lý nghiêm minh theo pháp luật các hành vi lợi dụng không gian mạng để xâm phạm an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội và các hành vi làm phương hại đến sự phát triển an toàn, lành mạnh của học sinh, sinh viên và thế hệ trẻ nói chung; giúp thế hệ trẻ nhận diện, chủ động đấu tranh, phản bác thông tin, quan điểm sai trái, thù địch trên môi trường mạng.

Quang cảnh Hội thảo

Từ đó, dưới góc độ của lực lượng bảo vệ an ninh quốc gia, giữ gìn trật tự an toàn xã hội, Bộ Công an chia sẻ và đề xuất các giải pháp mang tính chiến lược nhằm “Xây dựng môi trường không gian mạng an toàn, lành mạnh nhằm lan toả mạnh mẽ các giá trị nhân văn, đạo đức tốt đẹp cho thế hệ trẻ Việt Nam”. Để hiện thực hóa mục tiêu tạo lập không gian mạng lành mạnh, lan tỏa giá trị đạo đức tốt đẹp cho thế hệ trẻ, Bộ Công an sẽ phối hợp chặt chẽ với Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Khoa học và Công nghệ cùng các tổ chức chính trị - xã hội hoàn thiện và thực thi nghiêm túc hệ thống pháp luật về an ninh mạng với việc tiếp tục triển khai đồng bộ, hiệu quả Luật An ninh mạng 2025, Luật Trí tuệ nhân tạo 2025, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025; Luật trẻ em 2016; các nghị định của Thủ tướng Chính phủ.

Bộ Công an phối hợp Bộ Khoa học và Công nghệ yêu cầu các nhà mạng trong nước, các nền tảng xuyên biên giới (Facebook, Tiktok, YouTube, Google...) chủ động rà quét, gỡ bỏ các nội dung độc hại, tài khoản có hành vi lệch chuẩn; định danh tài khoản mạng xã hội để ngăn chặn tình trạng ẩn danh bôi nhọ, xúc phạm danh dự, nhân phẩm người khác và xử lý nghiêm, tạo tính răn đe đối với các đối tượng có hành vi kích động bạo lực, phát tán thông tin xấu độc, văn hóa phẩm đồi trụy hướng vào đối tượng học đường.

Cùng với đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo đẩy mạnh đổi mới căn bản nội dung, phương pháp giáo dục “Công dân số” trong nhà trường, trong đó, tích hợp sâu nội dung giáo dục an ninh mạng, kỹ năng số và “Bộ quy tắc ứng xử trên mạng xã hội” vào chương trình học chính khóa lẫn ngoại khóa dưới các hình thức sinh động (sân khấu hóa, cuộc thi trực tuyến, case-study thực tế). Không chỉ dạy tin học đơn thuần, nhà trường cần dạy cho học sinh, sinh viên “Đạo đức mạng” (Cyber Ethics): biết tôn trọng bản quyền, biết bảo vệ quyền riêng tư cá nhân và người khác, biết chịu trách nhiệm về từng nút “Share”, từng lời bình luận (Comment) của mình. Trang bị cho các em bộ kỹ năng 4 chữ C: Critical thinking (Tư duy phản biện trước tin giả) - Communication (Giao tiếp mạng văn minh) - Creativity (Sáng tạo nội dung số tích cực) - Compassion (Lòng trắc ẩn, chia sẻ yêu thương trực tuyến).

Đồng thời, ngành giáo dục chủ động xây dựng “Hệ sinh thái thông tin tích cực”, lan tỏa giá trị nhân văn. Tổ chức Đoàn Thanh niên, Hội Sinh viên trong các nhà trường cần đi đầu trong việc xây dựng các kênh truyền thông số (Tiktok, Facebook, Podcast) hấp dẫn, hiện đại để các em  thành những “đại sứ số”, chủ động sản xuất, sáng tạo các nội dung số lành mạnh, đấu tranh phản bác lại các luận điệu sai trái, trào lưu độc hại ngay trên trang cá nhân của mình. Phát động và duy trì các phong trào thi đua: “Mỗi ngày một tin tốt, mỗi tuần một câu chuyện đẹp”, “Lan tỏa năng lượng tích cực trên không gian mạng” nhằm khơi dậy tinh thần tự hào dân tộc, lòng nhân ái, các tấm gương người tốt việc tốt, các hoạt động tình nguyện, các hình ảnh đẹp về đất nước, con người Việt Nam.

Song song với đó, nâng cao vai trò giám sát, đồng hành của gia đình và cơ chế phối hợp “Nhà trường - Gia đình - Lực lượng Công an”, trong đó, gia đình là pháo đài đầu tiên. Ở đó, cha mẹ cần thay đổi tư duy, không “khoán trắng” con em cho nhà trường, điện thoại hay máy tính. Cha mẹ phải là người bạn đồng hành số, hướng dẫn con sử dụng Internet an toàn từ nhỏ, kịp thời phát hiện các bất thường về tâm lý khi con tương tác trên môi trường mạng.  Xây dựng cơ chế liên lạc nhanh, thông suốt giữa Nhà trường - Gia đình - Lực lượng Công an cấp cơ sở (Công an xã, phường, đặc khu). Khi phát hiện dấu hiệu học sinh, sinh viên bị lôi kéo vào các hội nhóm tiêu cực (nhóm tự tử, nhóm đua xe, nhóm cá độ…), bị bạo lực, lừa đảo, xâm hại trực tuyến, các bên cần lập tức phối hợp can thiệp, bảo vệ, định hướng tư tưởng, tránh để xảy ra hậu quả đáng tiếc.

Thúc đẩy phát triển các nền tảng số, mạng xã hội trong nước, định hướng theo tiêu chí tuân thủ pháp luật, đáp ứng nhu cầu, thị hiếu người dùng Việt Nam nhất là thế hệ trẻ, góp phần lan tỏa mạnh mẽ các giá trị nhân văn, đạo đức tốt đẹp. Phát huy vai trò của Lực lượng Công an trong công tác tuyên truyền, hướng dẫn tại học đường. Lực lượng Công an các cấp, đặc biệt là Công an cấp cơ sở và lực lượng An ninh mạng sẽ tiếp tục tăng cường tổ chức các buổi tuyên truyền chuyên đề tại các cấp học trong nhà trường. Nội dung tập trung vào việc nhận diện các thủ đoạn tội phạm công nghệ cao trực diện đối với giới trẻ; cảnh báo tác hại pháp lý của việc phát tán thông tin sai sự thật và hướng dẫn sử dụng mạng an toàn.

Không gian mạng (KGM) đã trở thành “trường học thứ hai”, thành môi trường sống, học tập, giải trí không thể thiếu của thế hệ trẻ Việt Nam. Theo số liệu từ nền tảng DataReportal, tính đến cuối năm 2025, Việt Nam có khoảng 85,6 triệu người sử dụng internet (hơn 84% dân số), 79 triệu tài khoản mạng xã hội (gần 78% dân số), trong đó học sinh, sinh viên (HSSV) chiếm tỷ lệ đa số và là nhóm đối tượng tương tác thường xuyên nhất; con số này cho thấy không gian mạng đã trở thành một phần quan trọng của đời sống xã hội nước ta. Vì thế, cần phải xây dựng một không gian mạng “xanh - sạch - vững mạnh”, xây dựng văn hóa số, đạo đức số và trách nhiệm công dân số, tạo nền tảng để thế hệ trẻ Việt Nam có đủ tri thức, bản lĩnh, lòng nhân ái và khát vọng cống hiến; tự tin hội nhập nhưng không đánh mất bản sắc; làm chủ công nghệ nhưng không để công nghệ làm chủ mình. Đó chính là “bệ phóng” vững chắc để thế hệ trẻ trưởng thành, cống hiến và góp phần xây dựng đất nước phồn vinh, hạnh phúc trong kỷ nguyên phát triển mới – Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Trương Anh Sáng