Khi nào việc nhận tiền có dấu hiệu chiếm đoạt?

Điều 174 của Bộ luật Hình sự quy định về tội lừa đảo nhằm chiếm đoạt tài sản. Một trong những yếu tố quan trọng cần được làm rõ là việc người nhận tiền có sử dụng thủ đoạn gian dối trước thời điểm người có tài sản quyết định giao tiền hay không.

Ảnh minh hoạ

Chẳng hạn, nếu một cá nhân cố tình cung cấp thông tin sai lệch về tài sản, khả năng chuyển nhượng hoặc mục đích nhận tiền để tạo lòng tin cho người khác giao tiền, sau đó chiếm đoạt số tiền đó, thì đây là hành vi lừa đảo. Mối quan hệ họ hàng không phải là yếu tố cấu thành tội phạm, nhưng có thể tạo ra hoàn cảnh khiến người giao tiền dễ dàng tin tưởng vào thông tin được cung cấp.

Trong khi đó, Điều 175 của Bộ luật Hình sự quy định về trường hợp người nhận tài sản thông qua các hình thức vay, mượn, thuê hoặc hợp đồng, sau đó thực hiện hành vi chiếm đoạt theo các dấu hiệu được quy định bởi pháp luật. Những trường hợp này có thể bao gồm việc sử dụng thủ đoạn gian dối hoặc bỏ trốn; đến thời hạn trả mặc dù có khả năng và điều kiện nhưng cố tình không trả; hoặc sử dụng tài sản vào mục đích bất hợp pháp dẫn đến không có khả năng hoàn trả.

Ảnh minh hoạ

Do đó, việc nhận tiền nhưng chậm trả, kể cả nhiều lần thất hẹn, không thể tự động xác định người nhận tiền phạm tội. Cơ quan tiến hành tố tụng cần phải xác minh thời điểm phát sinh ý định chiếm đoạt, thông tin được cung cấp trước khi nhận tiền, cách thức sử dụng tiền, khả năng thực hiện cam kết và các chứng cứ liên quan. Nếu không đủ căn cứ để xác định trách nhiệm hình sự, nghĩa vụ hoàn trả vẫn có thể được giải quyết theo quy định của pháp luật dân sự.

Câu chuyện mua ô tô giữa người thân ở TP Hồ Chí Minh

Ví dụ như trường hợp của anh Trương Hoài Phong tại TP.HCM cho thấy việc xác định đúng bản chất khoản tiền đã giao có ý nghĩa quan trọng trong quá trình giải quyết vụ việc. Theo anh Phong, năm 2023, ông Đinh Xuân Kiếm, một người họ hàng đã thỏa thuận bán cho anh chiếc ô tô với giá 570 triệu đồng. Anh Phong đã giao trước 190 triệu đồng và tiếp tục thanh toán theo từng đợt. Đến thời điểm dự định hoàn tất giao dịch, tổng số tiền anh đã giao là 290 triệu đồng.

Theo thông tin anh Phong cung cấp, quá trình giao dịch phát sinh vướng mắc do chiếc xe vẫn còn nghĩa vụ thanh toán tại ngân hàng, trong khi ông Kiếm cũng có khoản nợ thẻ tín dụng. Anh Phong không đồng ý tiếp nhận các khoản nợ theo phương án được đề nghị. Do đó, việc mua bán giữa hai bên không hoàn tất và chiếc xe sau đó đã được tìm người mua khác.

Anh Phong cho biết ông Kiếm đã xác nhận nghĩa vụ hoàn trả và cam kết thanh toán 208 triệu đồng. Tuy nhiên, sau thời gian dài chưa thực hiện đầy đủ nghĩa vụ, ông Kiếm chỉ mới trả 10 triệu đồng vào tháng 7/2026 và 10 triệu đồng vào tháng 8/2026. Anh Phong tiếp tục yêu cầu thanh toán số tiền còn lại.

Các chứng từ liên quan đến việc giao tiền, nội dung cam kết, hồ sơ liên quan đến chiếc xe và chứng từ thanh toán từng đợt là những tài liệu cần được đối chiếu để xác định nghĩa vụ của mỗi bên.Khoản tiền anh Phong giao ban đầu được xác định trong bối cảnh giao dịch mua bán ô tô, do đó không thể xem đó là khoản tiền cho vay một cách tự động.

Từ tình huống này, những vấn đề cần được xác minh gồm: thông tin mà ông Kiếm đã cung cấp về tình trạng chiếc xe trước khi nhận tiền, khả năng thực hiện giao dịch mua bán của ông Kiếm tại thời điểm thỏa thuận, và cách thức ông Kiếm thực hiện nghĩa vụ hoàn trả sau khi giao dịch không thành công. Các tình tiết như việc chiếc xe còn nghĩa vụ với ngân hàng hoặc việc chậm thực hiện cam kết trả tiền cũng cần được xem xét. Tuy nhiên, việc xác định có hay không hành vi phạm tội phải dựa vào toàn bộ chứng cứ và kết quả xác minh từ cơ quan có thẩm quyền.

Lưu giữ chứng cứ, lựa chọn đúng cách bảo vệ quyền lợi      

Người giao tiền cần lập bảng đối chiếu chi tiết cho từng khoản đã chuyển, bao gồm số tiền đã được hoàn lại và số tiền còn phải thanh toán. Các tài liệu như hợp đồng, giấy nhận tiền, sao kê ngân hàng, tin nhắn, cam kết trả tiền và các chứng từ liên quan đến tài sản cần được lưu giữ và sắp xếp theo trình tự thời gian.

Ảnh minh hoạ

Khi yêu cầu bên nhận tiền thực hiện nghĩa vụ, người có quyền nên soạn thảo văn bản, trong đó nêu rõ số tiền yêu cầu thanh toán, căn cứ tính toán và thời hạn thực hiện. Nếu bên nhận tiền không thực hiện nghĩa vụ, người có quyền có thể khởi kiện tại tòa án có thẩm quyền để yêu cầu hoàn trả tiền, thanh toán khoản chậm trả hoặc bồi thường nếu có căn cứ.

Trong trường hợp tài liệu, chứng cứ cho thấy có dấu hiệu sử dụng thủ đoạn gian dối để nhận tiền hoặc có hành vi chiếm đoạt sau khi nhận tài sản theo hợp đồng, người có quyền có thể gửi đơn tố giác kèm tài liệu liên quan đến cơ quan công an để được tiếp nhận và xác minh. Đây là những cách thức bảo vệ quyền lợi có cơ sở pháp lý khác nhau. Việc một người bị tố giác không đồng nghĩa với việc người đó đã được xác định là phạm tội.

Trong mối quan hệ gia đình, sự tin tưởng có thể khiến các bên ít chú trọng đến giấy tờ và chứng từ khi giao tiền. Tuy nhiên, việc ghi rõ mục đích giao tiền, điều kiện bàn giao tài sản và phương án hoàn trả trong trường hợp giao dịch không thành không chỉ giúp giảm thiểu tranh chấp mà còn bảo vệ quyền lợi của cả hai bên.