Dòng họ Ngô 16 đời ở ven Hồ Tây

Những ngày cuối năm, tôi có dịp gặp chị Đinh Thị Hiền, con dâu của chủ cơ sở sen trà Hiền Xiêm (phường Tây Hồ, TP Hà Nội) tại tư gia. Tại đây, chị Hiền kể cho tôi nghe rất nhiều câu chuyện đầy ý nghĩa, đó là buổi chiều ngày 12/12/2023, khi tiếp trà bà Ngô Thị Mận - Phu nhân cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng và bà Bành Lệ Viên - Phu nhân Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Trung Quốc Tập Cận Bình ở Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam. Lúc trước, dù chị đã được mọi người tập kỹ câu: “Mời phu nhân thưởng trà sen Tây Hồ” nhưng ra đến nơi, đặt chén trà trước bà Bành Lệ Viên, vì run quá nên chị buột miệng: “Cháu mời bác thưởng trà sen Tây Hồ”.

Ở ngoài, bà Bành Lệ Viên trông đẹp và sang trọng hơn hẳn với những tấm ảnh mà chị Hiền đã xem. Mời xong trà bà Bành Lệ Viên, chị tiến đến đặt chén trà trước bà Ngô Thị Mận và cũng: “Cháu mời bác thưởng trà sen Tây Hồ”. Bà nhìn chị cười, trìu mến. Lúc đó, chị không còn run nữa rồi đi lùi vào, đứng khuất sau những người làm nhiệm vụ an ninh có hình dáng cao lớn. Tất cả chỉ diễn ra trong khoảng khắc nhưng khiến cô cứ nhớ mãi.

Dù không được trực tiếp nghe hai phu nhân nhận xét gì về trà sen Tây Hồ nhưng khi họ rời đi, nhiều vị khách khác còn nán lại để trò chuyện, thưởng trà và đều khen ngon. Về đến nhà khi gần 8 giờ tối mà chị Hiền vẫn lâng lâng, cứ kể mãi cho mọi người nghe chuyện mà không biết mệt…

Chị Hiền, con dâu của chủ cơ sở sen trà Hiền Xiêm dâng trà cho bà Bành Lệ Viên và Ngô Thị Mận. Ảnh: Nhân vật cung cấp

Qua tìm hiểu tôi được biết, dòng họ ông Ngô Văn Xiêm (bố chồng chị Hiền) đã 16 đời ở ven Hồ Tây từ lúc mảnh đất này còn rất hoang vu. Cái xóm mà dòng họ Ngô chọn để trú ngụ ấy xưa có tên là xóm Mẩu vì chỉ là một vòm đất nhô ra bên hồ: “Ngày xưa làm trà sen không bán được mà chủ yếu để gia đình uống Tết hoặc để đổi cho lý trưởng lấy ít gạo hay con gà ngày Tết. Thậm chí, thời chiến tranh, ông tôi đi tản cư sang tỉnh Vĩnh Phúc có mang theo trà sen, cho người ta còn không thích uống, chê rằng có mùi như mùi… bọ xít. Hồi tôi còn trẻ, xóm có 12 gia đình trong đó 4-5 hộ làm trà sen. Những người thương mại hóa đầu tiên trà sen phải kể đến các bà cô, bà thím trong họ. Còn tôi thì thầu các hồ Đầm Trị, Thủy Sứ, Ao Chùa, Đầu Đồng để trồng sen, buôn sen, hằng năm trả sản lượng cho xã bằng thóc. Có mấy chục bà quanh đây chuyên lấy hoa sen của tôi mang xuống phố bán rồi bán luôn cả trà sen. Mãi về sau nhà tôi mới làm trà sen kiểu thương mại. Giờ các bà ấy đã mất hết, mà con cháu họ lại không thích làm nữa nên dần bỏ nghề.

Thật ra phải những ai thực sự tâm huyết mới trụ lại được với nghề bởi 4 giờ sáng đã đi lấy hoa, 7-8 giờ sáng về nhà gỡ gạo trong bông ra, đến trưa thì đem ướp với trà, chiều đến lại sấy trà. Mùa hè bên ngoài 35-37 độ C nhưng bên bếp lửa phải 60-70 độ C mà không được dùng quạt vì sợ bị tạt mất lửa. Trung bình, 1.500 bông hoa mới ướp được 1 kg trà, bán 10 triệu đồng/kg, còn loại 1.000 bông hoa ướp được 1 kg trà, bán 8 triệu đồng/kg. Cả một vụ sen, nhà nào ướp giỏi mới được 50-70 kg trà.

Từ ngày người ta cho thuốc diệt tảo xuống nước để xử lý cá chết ở Hồ Tây, ao Thủy Sứ, Đầu Đồng, Đầm Trị sen cũng lụi hết. Bởi thế tôi phải thuê hơn 10 mẫu ao ở Thụy Phương, Từ Liêm để trồng sen. Dù vẫn là giống bách diệp nhưng sen ở đây chất lượng so với sen Hồ Tây chỉ được tám hay chín phần mười. Thế vẫn còn là may, nếu sang bên Đông Anh trồng sen chất lượng chỉ đạt năm, sáu chứ không bao giờ đạt đến bảy, xuống Phú Xuyên hay xuống tỉnh Hà Nam trồng sen cũng thế nên phải ướp gấp đôi, gấp rưỡi. Mà quãng đường vận chuyển xa, khoảng 10 giờ sáng về đến đây hoa đã bắt đầu héo, kém thơm rồi”...ông Ngô Văn Xiêm cho biết.

Theo ông Ngô Văn Xiêm chia sẻ thêm: “Gạo sen để ướp phải là sen bách diệp Tây Hồ – dòng sen lâu đời tại Hồ Tây. Với một cân trà nõn, người thợ cần khoảng 1.500 bông sen, còn trà đinh cao cấp nhất có thể cần 2.000–2.500 bông.” Điều này cho thấy, mỗi ấm trà sen không chỉ là kết quả của lao động miệt mài mà còn là sự hội tụ của thiên nhiên, thời gian và bàn tay khéo léo của con người. Trà sen Hiền Xiêm không đơn thuần là thức uống, mà là tinh hoa, là niềm tự hào được kết tinh từ cả một nghề truyền thống lâu đời.

Trà sen phải pha bằng ấm đất nung của Bát Tràng 

Tuy làm ra thứ trà sen hảo hạng ấy nhưng ông Xiêm thú thực mình chỉ uống loại trà ướp xổi bằng gạo của loại trà sấy thải ra bởi không qua sấy nên đậm và nước xanh. Muốn có một cuộc trà ngon, theo ông, điều quan trọng thứ nhất là ấm, thứ hai là nước. Trà sen phải pha bằng ấm đất nung của Bát Tràng mới giữ được nhiều vị lẫn hương. Còn nước, tuyệt nhất là nước mưa. Đợi những trận mưa mấy ngày liên tục, nhắm ngày cuối cùng để hứng vào téc trữ dùng dần cả năm, nhưng không phải hứng cái đun ngay được mà phải đợi 1-2 tháng sau cho hết độ axit thì mới đem dùng.

Tâm huyết nhiều thế hệ, gìn giữ và phát huy giá trị truyền thống qua hàng trăm năm

Nếu không có nước mưa thì dùng nước lọc tinh khiết chứ không được dùng nước khoáng và tuyệt đối là tránh xa nước máy. Trước khi pha phải tráng ấm rồi dùng nước khoảng 80-85 độ C, không dùng nước sôi vì khi uống trà sẽ bị khét. Cách thưởng trà sen đúng điệu là đưa chén lên mũi hít một hơi rồi cho một ngụm vào mồm nhưng không uống ngay mà nhấp một lúc lâu, đến khi nuốt thì trà đã ngấm hết vào người, rất thú. Trà sen ngon phải có nước vàng vàng như màu mật ong, nếu xanh hay đỏ quá là không đạt.

Khác với lần mang trà sen đến phục vụ Hội nghị Thượng đỉnh Mỹ - Triều nhưng không được trực tiếp pha, lần đến phục vụ trà bà Bành Lệ Viên - Phu nhân Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Trung Quốc Tập Cận Bình và bà Ngô Thị Mận - Phu nhân cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, Đinh Thị Hiền cô con dâu của ông được trực tiếp pha.

Không chỉ là một thức uống mà còn chứa đựng những giá trị văn hóa sâu sắc của người Việt. Thưởng thức trà sen theo cách truyền thống là cả một nghệ thuật, đòi hỏi sự tĩnh lặng, thư thái và khả năng cảm nhận tinh tế – trái ngược với nhịp sống hối hả của xã hội hiện đại. Nhờ vậy, trà sen trở thành phương tiện giúp con người tìm lại cân bằng và bình yên trong tâm hồn. Hương sen trong trà mang theo ký ức văn hóa dân tộc, hoa sen vốn là biểu tượng của sự thanh cao, thuần khiết trong văn hóa Á Đông và Việt Nam, khi kết hợp với trà tạo ra sản phẩm vừa thỏa mãn giác quan, vừa mang ý nghĩa tinh thần sâu sắc.

Trà sen Hiền Xiêm còn duy trì các mối quan hệ xã hội truyền thống. Việc mời khách uống trà trong những dịp quan trọng, hay tặng trà như món quà ý nghĩa, trở thành nghi thức giao tiếp văn hóa, góp phần giữ gìn giá trị nhân văn trong mối quan hệ giữa người với người. Bên cạnh đó, việc bảo tồn và phát triển thương hiệu trà sen Hiền Xiêm tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng quanh Tây Hồ. Nhiều gia đình gắn bó với nghề qua nhiều thế hệ; duy trì nghề không chỉ mang lại thu nhập mà còn giữ gìn bản sắc văn hóa gia đình.

Đức Vượng